Γεννήθηκε στις 14 Μαρτίου 1879 στη Γερμανία από εβραίους γονείς,τον Χέρμαν Αϊνστάιν, επιχειρηματία (1847-1902) και την Παουλίνε Κοχ (1858-1920), μία αξιόλογη μουσικό- πιανίστρια, που έστρεψε από νωρίς τον γιο της στην κλασική μουσική.Σε ηλικία 5 ετών, ξεκίνησε μαθήματα βιολιού και μέχρι το τέλος της ζωής του δεν αποχωριζόταν το αγαπημένο του όργανο. Τίποτε δεν φανέρωνε την ιδιοφυία του.Αντίθετα, οι γονείς του είχαν πεισθεί (άρχισε να μιλάει σε ηλικία 3 ετών)ότι ήταν ένα καθυστερημένο αγόρι. Μεγάλωσε στο Μόναχο και ήταν άτακτο παιδί στο σχολείο. Στα μαθήματα ήταν επιεικώς μέτριος, όχι από τεμπελιά, αλλά από “άποψη”. Έλεγε ότι το σχολείο δεν είναι τίποτε άλλο παρά “ένα καψόνι στρατιωτικό, για ανεγκέφαλους” και προτιμούσε να μελετά στο σπίτι. Δύο πατρικά δώρα άλλαξαν την εικόνα των γονιών του, και μαζί την εικόνα της ανθρωπότητας για το Σύμπαν. Μία πυξίδα κι ένα βιβλίο γεωμετρίας. Ώρες ατελείωτες ο μικρός παρατηρεί την πυξίδα που του χάρισε ο πατέρας του και το ερώτημα που τον βασανίζει είναι πώς και γιατί μία βελόνα μπορεί να δείχνει προς την ίδια κατεύθυνση. Λίγα χρόνια αργότερα, δίνει ο ίδιος την ερμηνεία: “Δεν μπορεί, μία μυστηριώδης δύναμη που υπάρχει στο χώρο την οδηγεί”. Όσο για το βιβλίο της γεωμετρίας, εντυπωσιάστηκε από το πώς “μαγικές”, μη προφανείς, προτάσεις μπορούν να αποδειχθούν με τη λογική και με απλά αξιώματα…

Φοίτησε στο γυμνάσιο του  Αράου της Ελβετίας και σπούδασε φυσική στο Πολυτεχνείο της  Ζυρίχης. Εκεί, το 1901, στα 22 του χρόνια, νυμφεύθηκε τη σερβικής καταγωγής συμφοιτήτριά του Μίλεβα Μάριτς (1875 – 1948). Όπως φάνηκε αργότερα, τους ένωσε μάλλον ο έρωτας για τη φυσική, παρά κάποιο τρελό ερωτικό πάθος. Η Μίλεβα ήταν η ισχυρή γυναίκα πίσω από τον ισχυρό άνδρα. Το επιστημονικό alter ego του, με το οποίο απέκτησε δύο παιδιά, τον πολιτικό μηχανικό Χανς Άλμπερτ Αϊνστάιν (1904-1973) και τον Έντουαρντ Αϊνστάιν  (1910-1965), αλλά και τη μελαγχολία που γεννά ένας αποτυχημένος γάμος.Οι καταθλιπτικές κρίσεις της Μίλεβα διαδέχονταν η μία την άλλη.Το 1902, ο Αϊνστάιν προσελήφθη στο ομοσπονδιακό γραφείο ευρεσιτεχνιών.Ήταν η ευκαιρία της ζωής του.Το 1905 δημοσιεύει στο περιοδικό “Χρονικά της Φυσικής” το επαναστατικής φύσης άρθρο του για την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας, που συγκλονίζει την επιστημονική κοινότητα. Η κεντρική ιδέα της θεωρίας ήταν ότι, αν για όλα τα συστήματα αναφοράς η ταχύτητα του φωτός είναι σταθερή και αν όλοι οι φυσικοί νόμοι είναι ίδιοι, τότε τόσο ο χρόνος, όσο και η κίνηση, εξαρτώνται από το σύστημα αναφοράς στο οποίο μετρούνται (η τιμή τους δηλαδή σχετίζεται προς τον εκάστοτε παρατηρητή).Τον ίδιο χρόνο δημοσιεύει ένα νέο άρθρο,σύμφωνα με το οποίο αν ένα σώμα χάσει ένα ποσό ενέργειας με μορφή  ακτινοβολίας, η μάζα  του  μειώνεται    κατά ποσό E/c2 (c = ταχύτητα του φωτός). Το 1907 παρουσιάζει τη διάσημη εξίσωσή του E = mc2, (όπου E = Ενέργεια, m = μάζα και c = ταχύτητα του φωτός), η οποία ήταν καθοριστική για την παραγωγή της πυρηνικής ενέργειας και την κατασκευή της ατομικής βόμβας, στην οποία ωστόσο δεν συμμετείχε.Το 1909 διορίζεται έκτακτος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης κι ένα χρόνο μετά καθηγητής της θεωρητικής φυσικής στο γερμανικό Πανεπιστήμιο της Πράγας, θέση την οποία κράτησε ως το 1912.

Το Βερολίνο παραμένει η έδρα του, εκεί χώρισε (1914) κι εκεί νυμφεύθηκε για δεύτερη φορά (1919) την εξαδέλφη του Έλσα Λέβενταλ (1876-1936).Το 1916 δημοσιεύει μία διευρυμένη εκδοχή της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Σύμφωνα με τη νέα θεωρία, η ύλη  προκαλεί  καμπύλωση του  χώρου. Η βαρύτητα δεν είναι δύναμη, αλλά  αποτέλεσμα του γεγονότος ότι τα κινούμενα σώματα ακολουθούν τη συντομότερη οδό μέσα στον  καμπυλωμένο χώρο. Λέγεται ότι στη διαμόρφωση των μαθηματικών σχέσεων αυτής της θεωρίας μεγάλη ήταν η συμβολή του σπουδαίου Έλληνα μαθηματικού Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή (1873-1950), με τον οποίο διατηρούσε φιλία. Ο Αϊνστάιν, δεν είχε πολύ καλές σχέσεις με τα θεωρητικά μαθηματικά,γι’ αυτό φρόντιζε να δημιουργεί φιλίες με σπουδαίους μαθηματικούς (Καραθεοδωρή,  Μινκόφσκι,  Μπλούμενταλ, Χίλμπερτ).

Στις 10 Δεκεμβρίου 1921 η Βασιλική Ακαδημία της Σουηδίας του απονέμει το Νομπέλ Φυσικής για τις εργασίες του στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, με τις οποίες απέδειξε ότι το φως συμπεριφέρεται ταυτόχρονα ως ένας κυματισμός και μία ροή σωματιδίων, ανοίγοντας το δρόμο κυρίως στην έρευνα σχετικά με τα ραντάρ.Στην ιδιωτική ζωή  του, όμως, για άλλη μία φορά δυστυχεί. Ο γάμος με την εξαδέλφη του,του χαρίζει τη γαλήνη αλλά όχι τον έρωτα. “Είμαι άτυχος με τις γυναίκες” εξομολογείται σ’ ένα φίλο του. Η Έλσα είναι περισσότερο φίλη. Και δεν έχει και τόσο καλή γνώμη γι’ αυτόν.Ο Αϊνστάιν αρχίζει να  ταξιδεύει  διαρκώς, από την Αμερική ως την Άπω Ανατολή κι εξηγεί με πάθος τις θεωρίες του. Οι ναζιστές, που έχουν καταλάβει την εξουσία στη Γερμανία από τις αρχές του 1933, τον θεωρούν απειλή, όχι μόνο για τις εβραϊκές ρίζες του,αλλά και για το κοφτερό του μυαλό. Τον καθαιρούν απ’ όλες τις θέσεις που κατέχει και του  δημεύουν  την  περιουσία. Αναγκάζεται να εγκαταλείψει για πάντα τη Γερμανία. Με ενδιάμεσους σταθμούς τη Γαλλία, το Βέλγιο και τη Μεγάλη Βρετανία, θα εγκατασταθεί τελικά στις Ηνωμένες Πολιτείες  (Οκτώβριος 1933), όπου θα γίνει δεκτός με τιμές και θα διοριστεί διευθυντής στο Ινστιτούτο,

Τον Αύγουστο του 1939, με επιστολή του, προειδοποιεί τον αμερικανό πρόεδρο Φραγκλίνο Ρούζβελτ για τον κίνδυνο κατασκευής ατομικής βόμβας από τους Γερμανούς, που, όπως επισημαίνει, θα έχει ολέθριες συνέπειες για την ανθρωπότητα. Τον παροτρύνει, ωστόσο, να χρηματοδοτήσει την έρευνα για την κατασκευή ατομικής βόμβας. Τελειώνοντας την επιστολή του γράφει: “Όταν θα είναι έτοιμη η δοκιμή της πρώτης ατομικής βόμβας να καλέσετε σ’ ένα ερημονήσι του Ειρηνικού εκπροσώπους της Γερμανίας, της Ιαπωνίας, των συμμάχων, καθώς και ουδέτερους παρατηρητές. Ρίξτε τότε τη βόμβα στο ερημονήσι μπροστά σ’ όλους αυτούς. Είμαι σίγουρος ότι όταν ο εχθρός πληροφορηθεί τα αποτελέσματα, θα συνθηκολογήσει χωρίς άλλο. Κι έτσι θα αποφύγουμε το θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και θα έχουμε και τα χέρια μας καθαρά όταν θα γίνει ειρήνη”.

Μετά το τραγικό αποτέλεσμα της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι (6 και 9 Αυγούστου 1945), είπε στη γραμματέα του: “Καλύτερα να έκοβα τα χέρια μου, παρά να έστελνα εκείνο το γράμμα στον Ρούζβελτ”. Από τότε, εκτός από το ερευνητικό του έργο, προσηλώθηκε στην υπεράσπιση της παγκόσμιας ειρήνης. Στις 11 Απριλίου 1955 υπέγραψε με τον Μπέρτραντ Ράσελ τη γνωστή δήλωση, με την οποία καλούσε τις κυβερνήσεις των μεγάλων δυνάμεων να βρουν ειρηνικό τρόπο για την επίλυση των διαφορών τους. Οι φιλειρηνικές θέσεις του έστρεψαν εναντίον του τη διαβόητη Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών  του  γερουσιαστή Μακάρθι, ο οποίος τον χαρακτήρισε  κομουνιστή  και πράκτορα των Σοβιετικών. Το 1965 διαπιστώθηκε ότι ο φάκελλος που είχε ανοίξει γι’ αυτόν το FBI περιείχε 1280 σελίδες.

Δεν απαρνήθηκε ποτέ την εβραϊκή καταγωγή του. Έδρασε όσο μπορούσε για τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ και όταν ο πρωθυπουργός του νεοσύστατου κράτους Νταβίντ Μπεν Γκουριόν του πρότεινε το 1952 να αναλάβει την προεδρία του, αυτός αρνήθηκε, προβάλλοντας τα επιχειρήματα ότι ήταν αρκετά ηλικιωμένος και ότι είχε περιορισμένες πολιτικές ικανότητες. Το 1948 διαγνώστηκε με ανεύρυσμα αορτής και η εγχείρηση στην οποία υποβλήθηκε δεν έλυσε το πρόβλημα. Η υγεία του έβαινε διαρκώς επιδεινούμενη. Όταν το ανεύρυσμα παρουσιάστηκε και πάλι αρνήθηκε νέα χειρουργική επέμβαση, δηλώντας ότι προτιμούσε να φύγει από τη ζωή όταν έλθει η ώρα του… 18 Απριλίου 1955, στο νοσοκομείο του Πρίνστον….